همه ما احتمالا تجربه گرفتن تصمیمات ناگهانی و از سر احساسات و هیجان را داشته باشیم، تصمیمات یا رفتارهای به اصطلاح تکانشی که خیلی وقت‌ها از انجام‌شان پشیمان شده‌ایم. احتمالا این را هم بارها شنیده باشید که رفتار فلان شخص تکانشی است. معمولا هم تعبیر خوبی از این اصطلاح نمی‌شود. اما معنی تکانش چیست؟ رفتارهای تکانشی چه نوع رفتارهایی هستند؟ آیا تکانشگری نوعی اختلال روانی یا شخصیتی محسوب می‌شود؟ در این مطلب به سراغ این موضوع رفته‌ایم و سعی می‌کنیم علاوه بر پاسخ سوالات بالا به ویژگی‌های افراد تکانشگر و تاثیر عواملی چون جنسیت بر این موضوع هم بپردازیم. با ما همراه شوید.

معنی تکانش چیست؟

در لغت تکانش برگردان واژه انگلیسی Impulse به معنای ضربه و انگیزه ناگهانی است. انگیزه ناگهانی شاید بهترین توصیف برای واژه تکانش باشد. در مفهوم هم اگر در دیکشنری‌های مختلف زبان انگلیسی جستجو کنید، Impulse اصرار یا تمایل ناگهانی شدید و غیر انعکاسی به اقدام و یک جریان کوتاه معنا شده است.

تعارف زیادی در علوم مختلف به ویژه روانشناسی برای این واژه آمده است، اما اگر بخواهیم یک تعریف ساده از مفهوم تکانش ارائه دهیم می‌توان تکانش را فرمان‌برداری هیجانی و لحظه‌ای از محرک‌های درونی بدون سنجش پیامدها و در نظر گرفتن دلایل عقلانی و منطقی تعریف کرد. یکی از پرکاربردترین حوزه‌هایی که مفهوم تکانش در آن مطرح می‌شود، علم روانشناسی است. جایی که با رفتار تکانشی و بروز تکانه‌ها در تصمیمات و اعمال و رفتار افراد روبه‌رو هستیم.

رفتارهای تکانشی چه هستند؟

براساس تعریف بالا می‌توان گفت رفتارهای تکانشی، رفتارهای ناگهانی هستند که هیچ منطق مشخصی پشت آن‌ها نیست و در انجام این نوع از رفتارها فرد معمولا عواقب و نتایج کنش و واکنش‌های خود را در نظر نمی‌گیرد. نبود آینده‌نگری از مهم‌ترین ویژگی‌های رفتار تکانشی به شمار می‌رود.

تکانشگری و رفتارهای تکانشی در حوزه‌های مختلف زندگی انسان از زندگی شخصی گرفته تا زندگی اجتماعی افراد دیده می‌شوند و تکانش طیف وسیعی از رفتارها را در برمی‌گیرد. بنابراین هر گونه رفتار هیجانی را نمی‌توان ناشی از اختلال تکانشی دانست.

برای نمونه در خرید کردن این رفتار تکانشی را احتمالا در خودتان زیاد دیده باشید، زمانی که براساس هیجان و احساسات لحظه‌ای اقدام به خرید کالایی خاص می‌کنید و با گذر از آن لحظات پی می‌برید که نیازی به آن کالا نداشته‌اید و اصلا آنچه خریده‌اید کارایی خاصی هم برای شما ندارد. به ویژه در خریدهای آنلاین این رفتار تکانشی به وفور دیده می‌شود.

خطرات رفتار تکانشی

رفتار تکانشی گاهی اوقات ممکن است پیامدهای جدی برای فرد در پی داشته باشد و به او آسیب برساند. البته تکانشگری معمولا به صورت ذاتی و به خودی خود خطرناک نیست بلکه ممکن است اقدامات ناشی از رفتار تکانشی و هیجانی به عواقب و نتایج آسیب‌زننده‌ای منجر شود.

همانگونه که گفتیم تکانشگری طیف گسترده‌ای از رفتارها را در برمی‌گیرد که بعضی از آن‌ها ممکن است پرخطر و بدون پشتوانه عقلی و منطقی باشند. عمل کردن بدون تفکر که ویژگی رفتار تکانشی است می‌تواند پیامدهای منفی مختلفی را برای افراد دارای این ویژگی‌ها به همراه آورد.

تاکید می‌کنیم گرفتن تصمیمات ناگهانی و هیجانی و براساس انگیزه‌ها ممکن است در طول زندگی هر یک از ما گاهی اوقات اتفاق بیفتد و صرف بروز رفتارهای هیجانی در یک فرد نمی‌توان گفت فرد دچار اختلال تکانشگری است، زمانی که این گونه رفتارها تکرار شوند، ممکن است پیامدها و خطرات آن دامن فرد را بگیرد و این فرد برای تشخیص اختلال تکانشی باید به افراد حرفه‌ای و متخصص در این زمینه مراجعه کند. 

تصمیم‌گیری‌های تکانشی

یکی از جنبه‌های رفتارهای تکانشی که می‌تواند آسیب‌ها و پیامدهای بسیاری را به افرادی که ویژگی‌های تکانشی از خود بروز می‌دهند، وارد کند گرفتن تصمیمات تکانشی است. یعنی تصمیماتی که از سر احساسات و هیجانات و بدون آینده نگری و پشتوانه منطقی گرفته می‌شوند.

در بروز تصمیم‌های تکانشی معمولا اگر از افرد بخواهید علت تصمیمات خود را مطرح کنند، نمی‌توانند توضیح مشخصی به شما ارائه دهند. این تصمیمات گاهی اوقات می‌توانند پیامدهای منفی جبران ناپذیری برای فرد به همراه داشته باشند.

درمان رفتارهای تکانشی

بروز رفتارهای تکانشی به ویژه در برخی سنین مانند نوجوانی و جوانی تا حدی طبیعی به نظر می‌رسد و فرد با گذشت زمان سعی می‌کند این رفتارهای لحظه‌ای را کنترل کند و در هر کنش و واکنشی عواقب و نتایج عمل خود را هم در نظر بگیرد.

 حتی رفتار تکانشی، ویژگی برخی تیپ‌های شخصیتی هم به شمار می رود، برای نمونه احتمال بروز رفتارهای هیجانی در انسان‌های برونگرا بیشتر از درونگراها است، اما اگر رفتار تکانشی ادامه داشته باشد و دائما تکرار شود در این صورت نیاز است فرد از افراد متخصص و حرفه‌ای در زمینه سلامت روان برای کنترل این رفتارها که جنبه آسیب زننده دارند، استفاده کند.

[su_note note_color=”#FFFF66″ text_color=”#333333″ radius=”3″ class=”” id=””]بیشتر بخوانید: تفاوت افراد درونگرا و برونگرا[/su_note]

روش‌های درمانی مختلفی برای کنترل تکانشگری وجود دارد که می‌توانند به کنترل رفتارهای تکانشی و تصمیمات ناشی از هیجان و احساسات لحظه‌ای کمک کنند. به ویژه متخصصان با استفاده از تکنیک‌های روان درمانی می‌توانند تا حدود زیادی رفتارهای تکانشی را در کسانی که این اختلال در آن‌ها تشخیص داده می‌شود، کنترل کنند. حتی در مواردی نیز روانپزشک ممکن است به دارو درمانی و تجویز دارو برای درمان تکانشگری و رفتارهای تکانشی روی بیاورد.

ویژگی‌های افراد تکانشی

علائم مختلفی برای رفتار تکانشی می‌توان برشمرد اما نکته مهم این است که با دیدن این علائم در افراد نمی‌توان قضاوت کرد که آن‌ها حتما دچار اختلال تکانشگری هستند. برخی از این عوامل به صورت جداگانه بخشی از ویژگی شخصیتی افراد محسوب می‌شوند یا گاهی اوقات آن هم نه به صورت افراطی، در آن‌ها بروز پیدا می‌کنند.

بی‌قراری یکی از علایم تکانشگری است. افراد تکانشی معمولا انسان‌های بیقراری هستند و ممکن است شما فکر کنید دائما اضطراب دارند. بی‌توجهی از دیگر علایم فردی است که دارای رفتار تکانشی است، آن‌ها معمولا نمی‌توانند روی یک موضوع تمرکز کنند و در بسیاری از مواقع به محیط اطراف‌شان بی‌توجه هستند.

از دیگر علائم افرادی که با مشکل تکانشگری روبه رو هستند، این است که معمولا زیاد از حد صحبت می‌کنند و دائما احساس خستگی دارند. رفتارهای تکانشی و لحظه‌ای و بی‌قراری مداوم انرژی زیادی از آن‌ها می‌گیرد.

تصمیم‌گیری عجولانه از دیگر ویژگی‌های افرادی است که با اختلال تکانشگری روبه‌رو هستند، آن‌ها نمی‌توانند روی یک موضوع تمرکز کنند و با دلایل منطقی و پشتوانه عقلانی تصمیمات لازم را در خصوص آن بگیرند.

غیر قابل پیش‌بینی بودن از دیگر ویژگی‌های انسان‌های تکانشی است. شما نمی‌توانید رفتار و واکنش‌های آن‌ها را دقیقا پیش‌بینی و روابط‌تان را با آن‌ها بر مبنای این پیش‌بینی‌ها تنظیم کنید. همچنین رفتار این افراد معمولا ناپایدار است و ثبات در واکنش‌های آن‌ها وجود ندارد. این افراد معمولا در برقراری روابط پایدار با دیگران هم دچار مشکل هستند.

تغییر دادن دائم برنامه‌ها یا لغو آن‌ها و نداشتن توانایی برنامه‌ریزی یکی دیگر از ویژگی‌هایی است که در افراد دچار تکانشگری به وفور دیده می‌شود. پرخوری و مشکلاتی مانند سو مصرف مواد یا الکل هم ممکن است در موارد شدید اختلال تکانشگری در افراد دیده شود.

به اشتراک گذاشتن بیش از حد احساسات یکی دیگر از ویژگی‌های افرادی است که رفتارهای تکانشی و هیجانی دارند. عصبانیت، خشونت و پرخاشگری هم می‌تواند بخشی از رفتار افراد تکانشگر باشد. آن‌ها معمولا خیلی زود عصبانی می‌شوند و به انتقادات هم واکنش خوبی نشان نمی‌دهند.

تنوع طلبی زیاد، خودآزاری، تخریب اموال، لذت‌جویی، عمل کردن بدون فکر و … از دیگر ویژگی‌های افراد تکانشگر است که می‌تواند پیامدهای منفی بسیاری برای آن‌ها به همراه داشته باشد. بنابراین در صورتی که شخصی این ویژگی‌ها را به وفور در خود مشاهده می‌کند و احتمال می‌دهد ممکن است تا حدی به این اختلال دچار باشد، بهتر است به متخصصان و افراد حرفه‌ای در این زمینه مراجعه کند تا با طی مراحل تخصصی از پیامدهای منفی رفتار و تصمیم‌گیری‌های تکانشی و هیجانی جلوگیری کند.

جنسیت و تکانشگری

برخی تحقیقات روانشناختی از احتمال ابتلای بیشتر مردان نسبت به زنان به اختلال تکانشگری صحبت می‌کنند. مردان معمولا رفتارهای پرریسک‌تر و پرخطرتری را انجام می‌دهند و تمایل بیشتری به بروز اینگونه رفتارها از خود نشان می‌دهند. آن ها احتمال بیشتری دارد که در برخی تصمیم‌گیری‌ها آینده‌نگری را کنار بگذارند و پیامدها و عواقب تصمیمات‌شان را نادیده بگیرند.

این تفاوت‌های جنسیتی در تکانشگری می‌تواند پایه زیستی، فرهنگی و اجتماعی داشته باشد و هم به دلیل وراثت و پایه‌های ژنتیکی متفاوت باشد و هم به دلیل نوع جامعه‌پذیری و گونه‌ای که مردان و زنان در یک جامعه پرورش پیدا می‌کنند.

رفتارهای تکانشی در کودکان

احتمالا رفتارهای تکانشی مانند پرت کردن اسباب بازی‌ها، پرخاشگری لحظه‌ای نسبت به اطرافیان به ویژه هم بازی‌ها یا نیاز به برطرف شدن خواسته‌ها به محض اینکه آن ها را مطرح می‌کنند را در میان کودکان دیده باشید.

 بروز رفتارهای تکانشی و بدون توجه به پیامدهای یک واکنش، در کودکان زیاد دیده می‌شود.  این رفتارها به صورت متعارف و معمول ممکن است از بسیاری از کودکان سر بزند اما برای نمونه در میان کودکان بیش فعال شما با طیف وسیع‌تری از رفتارهای ناشی از تکانشگری روبه رو می‌شوید. عدم کنترل، بیقراری و پرخاشگری از جمله علایم رفتارهای تکانشی در کودکان محسوب می‌شوند.

در حالت عادی شما می‌توانید با در پیش گرفتن شیوه‌های تربیتی مناسب رفتارهای تکانشی را در کودکان خود کنترل کنید، خودکنترلی و تسلط بر انجام واکنش‌های تکانشی و هیجانی هم با بیشتر شدن سن کودکان در آن ها افزایش پیدا می‌کند. شما نیز می‌توانید با در پیش گرفتن سیاست‌های تشویقی کنترل کردن رفتارهای تکانشی را به کودکان خود بیاموزید.  

اما در موارد افراطی نیاز به مراجعه به متخصص و کمک گرفتن از نیروی حرفه‌ای برای درمان این مشکل در کودکان وجود دارد. در سال‌های نوجوانی هم کنترل رفتارهای تکانشی و کمک به نوجوانان در این زمینه اهمیت بسیاری پیدا می‌کند، زیرا عدم توجه به رفتارهایی که به صورت افراطی از روی هیجانات انجام می‌شوند، می‌تواند به اختلالاتی مانند سوء مصرف مواد یا الکل هم منجر شود.

ممکن است رفتار تکانشی به اختلال شخصیت مرزی مبدل شود؟

رفتارهای تکانشی یکی از مهم‌ترین علائم و هسته اصلی ابتلای افراد به اختلالاتی چون اختلال شخصیت مرزی، اختلال دوقطبی، بیش فعالی، سوء مصرف مواد و … محسوب می‌شوند. تصمیم این که رفتارهای لحظه‌ای و ناشی از تکانه‌ها در افراد علامت بروز هریک از این اختلالات روانی است به نظر افراد متخصص و حرفه‌ای در علم روانشناسی بستگی دارد و تشخیص آن امری دشوار و نیازمند استفاده از دانش و ابزارهای مختلف روانشناختی است.

 

سخن آخر

رفتارهای تکانشی به معنای رفتارهای ناگهانی هستند که هیچ منطق مشخصی پشت آن‌ها نیست و فرد تحت تاثیر هیجانات و انگیزه‌های خود، دست به انجام آن‌ها می‌زند. در این نوع از رفتارها فرد معمولا عواقب و نتایج کنش و واکنش‌های خود را در نظر نمی‌گیرد.

نداشتن آینده‌نگری، عمل کردن بدون فکر، بیقراری، پرخاشگری، خستگی، نداشتن تمرکز، توانایی کم برای برنامه‌ریزی و تغییر دادن مداوم برنامه‌ها، غیرقابل پیش‌بینی بودن و بسیاری ویژگی‌های دیگر را می‌توان برای افرادی که دچار اختلال تکانشگری هستند، برشمرد. رفتار تکانشی گاهی اوقات ممکن است پیامدهای جدی برای فرد در پی داشته باشد.

البته گرفتن تصمیمات ناگهانی و براساس هیجانات و احساسات دلیل نمی‌شود که در مورد ابتلای افراد به اختلال تکانشی قضاوت کنیم. بروز اینگونه رفتارها در فرد همیشه یک اختلال شخصیتی یا روانی محسوب نمی‌شود، اگر اینگونه رفتارها تکرار شوند و به صورت مدام رخ دهد فرد باید برای تشخیص اختلال تکانشی به افراد حرفه‌ای و متخصص در این زمینه مراجعه کند.