روانشناسی پول در واقع دانشی است که در آن بررسی رفتارهای انسان و نگرش او در زمینه پول می‌پردازد و تصویرهای ذهنی در این زمینه را که به نوعی در سرنوشت و آینده ما نقش دارند، تحلیل می‌کند. فرقی نمی کند جزو افرادی باشید که پول را تنها برای ارتزاق می‌خواهند یا آن‌هایی که به دنبال ثروت‌اندوزی هستند؛ در هر صورت پول به طرز غیر قابل باوری در تار و پود زندگی روزمره‌‌‌مان وجود دارد. این تاثیرگذاری باعث شده است که روانشناسان نیز به مبحث ارتباط میان انسان و پول بپردازند و جنبه‌های فکری و روحی انسان در مواجه با پول را بررسی کنند. در این مقاله دانش روانشناسی پول را به شما معرفی می‌کنیم.

روانشناسی پول به زبان ساده

شاید تصور بررسی رفتار ما در مقابل پول کمی ناملموس و عجیب به نظر برسد. برای همین، مطلب را با یک مثال ادامه می‌دهیم تا ببینیم جایگاه و نوع نگرش‌‌‌مان چطور می‌تواند رفتارهای مالی‌مان را تحت تاثیر قرار دهد. فرض کنید می‌خواهید به ‌‌کنسرت بروید و از قبل بلیط خریده‌اید اما در میانه راه بلیت‌‌‌‌تان را گم می‌کنید. در این لحظه دو نوع طرز تفکر رایج وجود دارد. عده‌ای بلافاصله دوباره بلیت می‌خرند و عده‌ای دیگر از رفتن به ‌‌کنسرت منصرف می‌شوند. نکته اصلی در نوع تصمیم‌گیری شما است! چه چیزی شما را به سمت تصمیم نهایی سوق می‌دهد؟!

در این مثال افرادی که بلافاصله به خرید بلیت مبادرت می‌کنند در ذهن خود بلیت اولی (همان که گم شده بود) را در پول‌های گمشده خود قرار می‌دهند و هزینه بلیت بعدی را در هزینه‌های تفریحی لحاظ می‌کنند. در واقع اگر از این افراد سوال کنید ‌‌کنسرت رفتن چقدر برای‌‌‌‌تان هزینه داشته، تنها یک بار، آن‌هم هزینه پول بلیت دوم را عنوان می‌کنند.

در مقابل افرادی که از ‌‌کنسرت رفتن منصرف شدند تفکری برعکس دارند. یعنی آن‌ها به ‌‌کنسرت نرفتند چون معتقدند باید هزینه تفریح را باید دوبار پرداخت کنند. به بیان دیگر اگر فرض کنیم با همین ذهنیت مجبور به ‌‌کنسرت رفتن بودند و شما درباره هزینه ‌‌کنسرت از آن‌ها سوال می‌کردید طبیعتا هزینه دو بلیت (بلیت گمشده و بلیت نهایی) را با هم اعلام می‌کردند. این یک مثال ساده ولی در عین حال اساسی در بحث روانشناسی پول است که به طور جامع‌‌تر در علم اقتصاد رفتاری جای می‌گیرد.

[su_note]بیشتر بخوانید: اقتصاد رفتاری چیست ؟ معرفی بزرگان و بهترین کتاب‌ها در این حوزه[/su_note]

پول از منظر عمومی

غالبا در بین اکثر افراد پول دو وجه مختلف و متقابل دارد. در یک نگاه پول تنها وسیله‌ای برای رفع نیازهای اساسی است و افراد با کار کردن سعی می‌کنند پول بیشتری به دست بیاورند تا تنها نیازهایشان را برطرف کنند. این نوع نگرش معمولا افراد را قانع بار می‌آورد و تلاش برای پول در آوردن بیش از آن را نوعی فعل منفی و افراطی می‌داند. در جوامع زیادی عبارت‌های پول‌پرستی، پول‌دوستی و … از عبارت‌های مرسوم برای نشان دادن نوعی افراط در پول درآوردن است که بار معنایی منفی دارد و به بعد حریص بودن انسان اشاره می‌کند.

این نگرش بیشتر در کشورهای توسعه نیافته و فقیر‌‌تر دیده می‌شود. در واقع بسیاری از افراد نیز از این نوع طرز فکر برای عدم تلاش بیشتر و حتی پوشاندن عدم توانایی در پول درآوردن استفاده می‌کنند. تلقین این طرز فکر می‌تواند برای فقیر‌‌تر کردن یک جامعه موثر باشد.

از طرف دیگر، برخی همچنان به پول به عنوان کالایی ارزشمند نگاه می‌کنند که به واسطه آن نه تنها نیازهایشان برطرف می‌شود بلکه می‌توانند صاحب قدرت و جایگاه بالاتری باشند. افرادی که هر معامله‌ای را می‌خواهند با پول انجام دهند در این تفکر تلاش برای به دست آوردن پول امری ضروری و قابل تحسین است. برخی معتقدند این تفکر به صورت افراطی افراد را به ماشین‌های پس‌انداز پول تبدیل می‌کند. به طور کلی پول درآوردن و استفاده درست از آن تا جایی که به دیگر جنبه‌های زندگی آسیبی نزند، فارغ از میزان درآمد می‌تواند روالی درست در زندگی یک انسان نرمال باشد، چرا که پول ارتباط مستقیمی با آسایش، قدرت و امنیت دارد.

بررسی جایگاه پول در زندگی امروز بشر

اصلا نمی‌توان کتمان کرد که پول یکی از فاکتورهای مهم و تعیین کننده در زندگی امروز بشر است. ابتدایی‌‌‌ترین جایگاه آن نیز در تامین نیازهای ضروری از جمله نیاز به خوراک، پوشاک و مسکن است. شما بدون داشتن پول نمی توانید نیازهای‌‌‌‌تان را برطرف کنید اما این همه ماجرا نیست. در واقع برطرف نشدن نیازهای ضروری زندگی جدای از آسیب‌های ظاهری که می‌زند تاثیرات روحی زیادی نیز دارد.

در بعضی مواقع احساس سرخوردگی، عدم کفایت و … می‌تواند از این موضوع نشأت بگیرد. نیاز به تفریح و پس‌انداز نیز از جمله مواردی است که شاید در نگاه اول بتوان از آن‌ها چشم پوشی کرد در حالی که این موارد نیز جزو نیازهای مهم انسان است که برای او حس امنیت و آرامش را فراهم می‌کند. بنابراین میزان درآمدتان روی حس امنیت و آسایش زندگی‌‌‌‌تان به شدت اثر می‌گذارد.

احساسات و هیجانات افراطی در برابر پول

تاثیر پول بر زندگی و روح و روان انسان‌ها به حدی زیاد است که در مواردی باعث ایجاد اختلال‌هایی نیز می‌شود. روانشناسی پول که به بررسی واکنش ما در برخورد با پول می‌پردازد، اختلال‌های ناهنجاری را در این زمینه بیان می‌کند.

معتادان پول

افرادی که فراموش کردند علت ایجاد پول راحتی در معامله و خرید اقلام و کالاهای مورد نیاز بشر بوده است، به عنوان معتاد پول شناخته می‌شوند. برای این گونه افراد پول به خودی خود یک ارزش محسوب می‌شود و نه امکاناتی که به واسطه پول می‌توان به دست آورد. این افراد با وجود داشتن سرمایه زیاد در مواردی حتی از خرج کردن برای رفع نیازهای ضروری‌شان اجتناب می‌کنند.

ذهنیت آن‌ها ارزشمندی پول را از نیازهای جسمی و روحی انسان بالاتر قرار داده و باعث شده تا همیشه ترس از دست دادن پول‌شان را داشته باشند. این افراد اعتماد به نفس و قدرت کاذبی از پول گرفته‌‌اند و بی‌وقفه به پس‌انداز بی‌هدف می‌پردازند؛ چون با کم شدن میزان پس‌انداز و سرمایه یا ثابت‌‌‌ماندن آن، از نظر روحی ارضا نمی‌شوند. این افراد گاهی در ارتباط با دیگران نیز نقش پول را موثر می‌دانند و ممکن است به صورت خودآگاه یا ناخودآگاه تنها با افرادی پولدار (از دید خودشان) ارتباط برقرار کنند.

پول کثیف پنداری

برعکس گروه بالا افرادی نیز وجود دارند که نه تنها پول را ارزشمند نمی‌دانند، بلکه آن را به عنوان یکی از مهمترین عوامل فساد و تباهی می‌شناسند. آن‌ها معتقدند داشتن حداقل‌ها و رفع نیازهای روزمره کفایت می‌کند و پول بیشتر، آن‌ها را از معنویت‌شان دور می‌کند. در زندگی این افراد جایی برای رشد اقتصادی، پس‌انداز و سرمایه‌گذاری وجود ندارد. در حالت‌های افراطی برخی افراد از ارتباط برقرار کردن با افراد پولدار اجتناب می‌کنند چون معتقدند یک انسان درستکار، بدون فریب کاری و دروغ نمی تواند به پول زیاد دست یابد.

روانشناسی پول در حوزه مصرف و پس‌انداز

می‌توان گفت شیوه خرج کردن نیز بیانگر نگرش متفاوت افراد به ارزش و جایگاه پول است. از این نظر افراد به گروه‌های مختلف تقسیم می‌شوند. افرادی هستند که پول خرج می‌کنند تا با به دست آوردن کالاهای ارزشمند قدرت و جایگاه خود را بالا ببرند. آن‌ها ترسی از اتمام پول‌شان ندارند و درواقع از پول برای ابزار نمایش قدرت استفاده می‌کنند. افراد دیگری به هیچ عنوان حاضر نیستند چیزی از صندوقچه پول‌های‌شان کم شود. تنها از موجودیت پول بیشتر احساس رضایت و قدرت می‌کنند. این افراد ترس های درونی زیادی دارند که تصور می‌کنند با انبار کردن پول می‌توانند بر آن‌ها پیروز شوند.

در این میان، برخی نیز رفتارهای دوگانه دارند مثلا حاضرند هدیه‌ای بسیار گران تهیه کنند اما برای پارکینگ عمومی پولی پرداخت نکنند. این افراد ساعت‌ها به دنبال جای پارک می‌گردند ولی همچنان استفاده از پارکینگ عمومی در گزینه‌هایشان وجود ندارد؛ یا در نمونه‌های دیگر برای ساعتی گران هزینه‌ای هنگفت پرداخت می‌کنند ولی چندین دندان خراب در دهان دارند. در واقع آن‌ها تنها بابت چیزی پول می‌دهند که از منظر خودشان ارزشمند باشد و باعث بالا رفتن اعتبارشان شود. این گونه افراد بیش از هر گروه دیگری دچار احساسات و هیجانات می‌شوند و ممکن است تصمیمات لحظه‌ای بگیرند و سپس از آن پشیمان شوند.

روانشناسی پول در مورد پس‌اندازکردن پول نیز حرف‌هایی برای گفتن دارد. از نظر این علم، پس‌انداز پول برای پولدار شدن در افراد مختلف به دو عامل اصلی بستگی دارد. اولی میزان درآمد و دیگری میزان تمایل افراد برای پس‌انداز است. گزینه اول در هر شخص کاملا واضح است اما منظور از گزینه دوم، جایگاه پول در ذهن افراد است. به بیان ساده‌‌تر شما به اندازه‌ای تمایل به پس‌انداز پول دارید که آن را ضروری می‌دانید. این ضرورت را فاکتورهایی ‌‌‌مانند آینده‌نگری مشخص می‌کند. آینده‌نگری در زمینه تامین نیازهایتان، خرید مسکن، نیازهای پزشکی و درمانی، سفر و … همه و همه در این لیست قرار می‌گیرند. 

 

سخن آخر

مبحث روانشناسی پول و نکات مهم در این زمینه را با هم بررسی کردیم؛ دانشی که به عنوان شاخه‌ای از علم اقتصاد رفتاری شناخته می‌شود و به بررسی عملکرد انسان در برخورد با پول می‌پردازد. تحقیق و مطالعه در این زمینه می‌تواند نوع نگرش شما به پول را تغییر دهد و در نهایت باعث دگرگونی روند زندگی شود. محققان و اقتصاددانان زیادی از جمله ریچارد تیلر و آدریان فرنهام در زمینه روانشناسی پول و اقتصاد رفتاری فعالیت زیادی داشتند و چندین کتاب به چاپ رسانده‌اند. مطالعه این کتاب‌ها و بررسی مقالات آن‌ها می‌تواند دیدتان را در این زمینه گسترش دهد.