اعتماد به نفس یکی از مفاهیمی است که صحبت حول آن همواره وجود دارد. مثلا اهمیت برخورداری از اعتماد به نفس در زندگی شخصی و اجتماعی، راه‌های افزایش اعتماد به نفس و…، اما قبل از پرداختن به این موارد، داشتن درک درست از مفهوم «اعتماد به نفس» اهمیت دارد. در حقیقت ما برای این که بتوانیم نقاط قوت و ضعف خود را در این مورد تشخیص دهیم، باید درک درستی از «اعتماد به نفس» داشته باشیم. بنابراین در ادامه این مقاله ابتدا به مفهوم اعتماد به نفس و ویژگی‌های افراد دارای اعتماد به نفس و همچنین نشانه‌های عدم اعتماد به نفس می‌پردازیم. سپس بعضی از متداول‌ترین راه‌های افزایش اعتماد به نفس را بررسی خواهیم کرد.

اعتماد به نفس چیست؟

فردی را تصور کنید که نجار خوبی است، به راحتی طرح را روی چوب پیاده می‌کند و بدون ترس و به سرعت آن را برش می‌زند و ما اگر او را ببینیم، با خود فکر می‌کنیم: «با چه اعتماد به نفسی کار خود را انجام می‌دهد» اما همین فرد می‌تواند در رانندگی یا… با ترس و بدون اعتماد به نفس ظاهر شود! حال سوال این جا است که آیا این فرد در دسته افراد با اعتماد به نفس قرار می‌گیرد؟ برای پاسخ به این سوال، یک قدم به عقب بروید و از خود بپرسید: «اعتماد به نفس چیست؟»

ارائه یک تعریف خاص درباره اعتماد به نفس کار مشکلی است اما در حالت کلی اعتماد به نفس (Self Confidence) به معنای باور داشتن و اعتماد داشتن به خود و توانایی‌هایمان است. پس زمانی که درباره توانایی خود در حوزه‌ای خاص مطمئن هستیم، با اطمینان رفتار می‌کنیم و اگر فاقد توانایی در آن حوزه هستیم، خجالت نمی‌کشیم. در این صورت ما فردی با اعتماد به نفس محسوب می‌شویم.

البته این موضوع بسیار گسترده است. مثلا گاهی ما مسئولیتی را بدون برخورداری از توانایی لازم پذیرفته‌ایم و حتی شرایط و فرصت کافی برای کسب آن توانایی نداریم! در این صورت نمی‌توانیم بگوییم که اعتماد به نفس بالایی داریم. بلکه این موضوع بی‌فکری و بی‌مسئولیتی قلمداد می‌شود. بنابراین تشخیص اعتماد به نفس و تفکیک آن از موارد مشابه هم اهمیت دارد. در ادامه ویژگی‌های افراد دارای اعتماد به نفس و نشانه‌های عدم برخورداری از آن را بررسی خواهیم کرد.

مهم‌ترین ویژگی‌های افراد دارای اعتماد به نفس

اگرچه اعتماد به نفس یک ویژگی روانی و درونی است، اما برخورداری از آن در رفتار افراد نمود پیدا می‌کند. از مهم‌ترین ویژگی‌های افراد دارای اعتماد به نفس می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • وقتی در حال انجام کاری هستند، ترس در رفتار آن‌ها مشاهده نمی‌شود. دقت کنید که ترس با احتیاط تفاوت دارد. بنابراین فردی که با احتیاط اما بدون ترس رانندگی می‌کند، از مهارت خود در این زمینه مطمئن است.
  • افراد دارای اعتماد به نفس معمولا در زمان حال زندگی می‌کنند. برای آن چه از دست رفته است حسرت نمی‌خورند و اگرچه برای آینده برنامه دارند، اما رویابافی نمی‌کنند.
  • یادگیری و برنامه‌ریزی از ویژگی‌های افراد دارای اعتماد به نفس است. این افراد می‌دانند که اطمینان به خود، به معنای اطمینان داشتن به توانایی‌ها و مهارت‌های خود است. پس همواره در راستای ارتقا توانایی‌ها و مهارت‌هایشان تلاش می‌کنند.
  • افراد دارای اعتماد به نفس، محکم، بدون ترس و بدون خجالت صحبت می‌کنند. دقت کنید هدف این مقاله پرداختن به مسائلی مانند شرمساری، صحبت کردن با حالت دستوری و… نیست. بلکه این جا رفتار نرمال افراد مد نظر است. افراد برای صحبت کردن در مورد مسائل مختلف نباید دچار استرس، شرم و… شوند و حفظ حالت عادی و نرمال، نشانه برخورداری از اعتماد به نفس است.
  • ریسک‌پذیری در افراد دارای اعتماد به نفس بیشتر مشاهده می‌شود. البته ریسک‌پذیری در افراد به موارد بسیاری مانند میزان دانش، شرایط خانوادگی و اجتماعی، زمینه شغلی و… بستگی دارد. اما از آن جایی که افراد با اعتماد به نفس بالا، دانش خود را ارتقا می‌دهند و بخش زیادی از اعتماد به نفس داشتنِ آن‌ها حاصل تربیت خانوادگی است، بنابراین احتمال ریسک‌پذیر بودن این افراد هم بیشتر است.
  • افراد دارای اعتماد به نفس برای خود و وقتشان احترام زیادی قائلند و رفتارهایی مانند مقایسه، غیبت، بدگویی، تحقیر، تمسخر و… در آن ها کمتر مشاهده می‌شود و به همین دلیل معمولا نزد دیگران هم از احترام زیادی برخوردارند.

مهم‌ترین نشانه‌های عدم اعتماد به نفس

با توجه به اینکه در سطرهای قبل، ویژگی افراد دارای اعتماد به نفس را بررسی کردیم، پس برعکس این موارد را می‌توان تا حدودی نشانه عدم اعتماد به نفس دانست. اما عدم اعتماد به نفس می‌تواند با رفتارهای متفاوتی در افراد ظاهر شود. برای روشن شدن مطلب، بهتر است مروری هم بر مهم‌ترین نشانه‌های عدم اعتماد به نفس داشته باشیم.

  • گوشه‌گیری و ترس از حضور در جمع می‌تواند نشانه عدم اعتماد به نفس باشد. البته برخی از افراد هستند که به دلیل درون‌گرا بودن، تنهایی را ترجیح می‌دهد. دقت کنید که این افراد از حضور در جمع نمی‌ترسند و دچار حالاتی مانند تپش قلب، تعرق شدید و لرزش دست و پا نمی‌شوند، بلکه تنهایی برای آن‌ها یک انتخاب است.
  • از مهم‌ترین نشانه‌های عدم به نفس، مقایسه کردن است. این افراد مدام خود و شرایط‌شان را با دیگران مقایسه می‌کنند. متاسفانه گاهی این مقایسه به تقلید می‌انجامد! به این صورت که فرد رفتار خود را با شخص دارای اعتماد به نفس مقایسه می‌کند و این مقایسه به تحقیر و شکست خود می‌انجامد. در نهایت فرد یا گوشه‌گیر می‌شود یا تنها از رفتار او تقلید می‌کند و مدام نقاب بر چهره دارد و البته ادعاهایش بدون سند و مدرک است.
  • گاهی افراد بدون اعتماد به نفس برای پوشاندن مشکل خود، سعی می‌کنند دیگران را مسخره و تحقیر کنند و به اصطلاح آن ها را پایین بکشند و کم نشان دهند تا کمبودهای خودشان به چشم نیاید.
  • افراد بدون اعتماد به نفس ممکن است مهارت و دانش قابل توجهی هم داشته باشند، اما اعتماد به نفس بهره‌برداری از آن را ندارند. اصطلاح عالم بدون عمل معمولا برای این افراد به کار می‌رود. کسانی که توانایی عملی کردن تصمیم‌ها و به کار بستن توانایی‌های خود را ندارند. البته این موضوع با تنبلی و عدم پشتکار تفاوت دارد. فرد بدون اعتماد به نفس، از اقدام، شکست و… می‌ترسد. ترس از شکست و از نشانه‌های عدم اعتماد به نفس است.

راه‌های افزایش اعتماد به نفس

با توجه به توضیحات قبل، تاکنون باید به درک خوبی از «اعتماد به نفس» و نشانه‌های برخورداری یا عدم برخورداری از آن رسیده باشید. برای اینکه اعتماد به نفس خود را تقویت کنیم، روش‌های مختلفی وجود دارد. البته برای افرادی که این موضوع به شکل حاد در آن‌ها بروز می‌کند، مراجعه به مشاور و کمک گرفتن از او ضروری است اما در درجات پایین‌تر، راه‌های افزایش اعتماد به نفس را می‌توان در انجام برخی کارهای ساده پیدا کرد. در ادامه مروری بر این راه‌ها خواهیم داشت.

  • اهمیت دادن به سلامت جسم و روان
  • کنترل رفتار و یادگیری زبان بدن
  • یادگیری و ارتقا دانش و مهارت
  • مثبت‌اندیشی
  • غلبه بر ترس ناشی از شکست

اهمیت دادن به سلامت جسم و روان

اهمیت دادن به سلامت جسم و روان از مهم‌‌ترین راه‌های افزایش اعتماد به نفس است. فردی که ورزش می‌کند، از ظاهر خوبی برخوردار است و این موضوع بخشی از اعتماد به نفس را تامین می‌کند. ورزش و اهمیت دادن به سلامتی باعث می‌شود فرد سرحال باشد، احساس خمودگی و خستگی نکند و رفتار شاد و پر انرژی داشته باشد و این موضوع بخش دیگری از اعتماد به نفس را تامین می‌کند.

شناخت نقطه ضعف‌ها، مطالعه درباره آن ها و تلاش برای بهبود و رشد، قدمی موثر در سلامت روانی افراد است. وقتی فرد به درون خود اهمیت نمی‌دهد، حتی با داشتن ظاهر خوب، مدام احساس خلا می‌کند. دقت داشته باشید که سلامت روان به اندازه سلامت جسم اهمیت دارد و کمک گرفت از روانشناسان می‌تواند در این زمینه مفید باشد. وقتی فرد به صلح درونی برسد، ناخودآگاه اعتماد به نفسش بیشتر می‌شود.

کنترل رفتار و یادگیری زبان بدن

کنترل رفتار و یادگیری زبان بدن تاثیر زیادی در افزایش اعتماد به نفس دارد. نوع نگاه، حرکت دست و پاها، نوع ایستادن، راه رفتن و نشستن و هر حرکتی که از ما سر می‌زند، مفهومی را به دیگران منتقل می‌کند. با یادگیری زبان بدن ما می‌توانیم این رفتارها را در خود شناسایی و اصلاح کنیم. رفتارهای ناشی از ترس و خجالت را از خود بروز ندهیم و البته شناخت زبان بدن باعث می‌شود که رفتار دیگران را هم به خوبی درک کنیم و عکس‌العمل مناسب نشان دهیم.

البته کنترل رفتار فقط محدود به زبان بدن نمی‌شود. بلکه نوع صحبت کردن، عبارات و لحن ما هم می‌تواند درون‌مان را به خوبی آشکار کند. البته زمانی که درون ما شروع به تغییر کند، نشانه‌های آن در بیرون هم ظاهر می‌شود اما به هر حال یادگیری و بهره‌برداری از مهارت‌های کلامی، رفتاری و زبان بدن هم در بهبود اعتماد به نفس موثر است.

یادگیری و ارتقا دانش و مهارت

برای افراد نرمال، یادگیری و ارتقا دانش و مهارت یکی از راه‌های افزایش اعتماد به نفس است. البته افرادی هستند که علی‌رغم دانش زیاد باز هم اعتماد به نفس ارائه آن را ندارند و برای این گروه مراجعه به مشاور یک ضرورت است اما در حالت کلی، زمانی که اطلاعات، دانش، مهارت و توانایی‌های انسان بیشتر می‌شود، فروتنی و اعتماد به نفس هم در او بهبود می‌یابد.

دقت کنید که فروتنی، تناقضی با اعتماد به نفس ندارد. فرد فروتن نیازی به جلب توجه ندارد، مدعی نیست و در صورت نیاز و در شرایط مناسب درباره دانش و مهارت خود صحبت می‌کند یا از آن بهره می‌برد. کسانی که مورد قبلی یعنی «کنترل رفتار و یادگیری زبان بدن» را می‌آموزند، به خوبی این نوع رفتار را درک می‌کنند.

مثبت‌اندیشی

مثبت‌اندیشی یکی از راه‌های افزایش اعتماد به نفس است که متاسفانه بیشتر افراد درک خوبی از آن ندارند. ما نمی‌توانیم بدون فکر، شانسی، بدون تحقیق و تحلیل شرایط اقدامی انجام دهیم و با مثبت‌اندیشی توقع داشته باشیم که نتیجه حتما مثبت باشد. رفتار شانسی، نتیجه شانسی دارد! مثلا مثبت‌اندیشی باعث نمی‌شود که یک سرمایه‌گذاری نادرست، سودده باشد! بلکه ما باید دانش مالی و مهارت‌های معامله‌گری را بیاموزیم. ریسک‌های بازار را پیش‌بینی و سپس با توجه به میزان ریسک‌پذیری خود، بهترین شرایط سرمایه‌گذاری را انتخاب کنیم و در نهایت مثبت بیاندیشیم. مدام منتظر ریزش بازار و رخدادهای غیر قابل پیش‌بینی نباشیم و روی اتفاقات بد گذشته تمرکز نکنیم.

پس فرد مثبت‌اندیش قبل انجام هر اقدامی، شرایط و جوانب آن را بررسی می‌کند و پس از تصمیم‌گیری، از اقدام و دست به عمل زدن نمی‌ترسد. بعد از انجام کار، با دیدی باز و مثبت، به پیگیری اقدام خود می‌پردازد و در صورت نیاز در تصمیم خود تجدید نظر می‌کند. فرد دارای اعتماد به نفس هم مثبت‌اندیش است و هم عاقلانه رفتار می‌کند.

غلبه بر ترس ناشی از شکست

ترس از شکست یکی از دلایل دست به عمل نزدن و از نشانه‌های بارز عدم اعتماد به نفس است. بنابراین غلبه بر ترس ناشی از شکست را می‌توان یکی از راه‌های افزایش اعتماد به نفس دانست. ما باید درک کنیم که زندگی ابعاد مختلفی دارد و شکست در یک زمینه به معنای ناتوانی در ابعاد دیگر نیست. متاسفانه ما وقتی در کاری شکست می‌خوریم، علاوه بر این که برای انجام آن، راه‌های دیگر را امتحان نمی‌کنیم، بلکه حتی در بخش‌های دیگر زندگیمان هم دچار ترس می‌شویم!

این که شکست خوردن ما را محتاط‌تر کند قابل درک است و اتفاقا احتیاط شرط عقل است و این موضوع را می‌توان نشانه پختگی و با تجربه بودن دانست. اما نتیجه باید ما را به سمت تصمیمات منطقی‌تر، پیش‌بینی ریسک‌ها و حتی شکست‌ها و پیدا کردن راه‌حل سوق دهد. غلبه بر ترس ناشی از شکست اهمیت بالایی دارد و ناتوانی در آن یکی از نشانه‌های کمبود اعتماد به نفس است. اگر این حالت در همه ابعاد زندگی گسترش یابد، کمک گرفتن از مشاور الزامی است.

 

سخن آخر

تمایل برای بهبود شرایط زندگی، ارتقا دانش و آگاهی و کسب مهارت، به صورتی ذاتی در انسان وجود دارد اما بیشتر افراد نمی‌دانند از کجا شروع کنند و در برداشتن قدم نخست مشکل دارند. در این مقاله علاوه بر مفهوم اعتماد به نفس، یاد گرفتیم راه‌های افزایش اعتماد به نفس چیست. به عبارت دیگر حال می‌دانیم که باید از کجا شروع کنیم و می‌توانیم با تمرکز بر نقاط قوت و تلاش برای افزایش اعتماد به نفس‌مان، قدم‌های موثری را در راستای اهداف‌مان برداریم.